HIỆN TƯỢNG "ĐƯA ĐẨY" VÀ "TRẠI TỪ" TRONG CA DAO NAM BỘ

Trong giao tiếp hàng ngày của người Nam Bộ đã xuất hiện rất nhiều hiện tượng đưa đẩy.  Chẳng hạn : Nói nào ngay, nói có trời, nói vậy chớ, nói không phải nói,…được người Nam Bộ dùng thường xuyên khi nói. Nhưng đó là cách nói trực tiếp với những cụm từ cố định ngắn còn trong cách nói bóng bẩy, nghệ thuật thì đưa đẩy dài hơn bằng cả vài chục từ kết hợp có vần, có điệu. Đó là cách đưa đẩy trong ca dao Nam Bộ.

Uyển chuyển thêm trong cách nói đưa đẩy

Trong giao tiếp hàng ngày của người Nam Bộ đã xuất hiện rất nhiều hiện tượng đưa đẩy.  Chẳng hạn : Nói nào ngay, nói có trời, nói vậy chớ, nói không phải nói,…được người Nam Bộ dùng thường xuyên khi nói. Nhưng đó là cách nói trực tiếp với những cụm từ cố định ngắn còn trong cách nói bóng bẩy, nghệ thuật thì đưa đẩy dài hơn bằng cả vài chục từ kết hợp có vần, có điệu. Đó là cách đưa đẩy trong ca dao Nam Bộ.

Đề tài trong ca dao Nam Bộ rất phong phú nhưng có lẽ mảng ca dao tình yêu là đưa đẩy nhiều nhất. Một chàng trai tỏ tình với một cô con gái bằng một câu đưa đẩy rất dễ thương :

Tàu Nam Vang chạy ngang cồn cát

Xuồng câu tôm đậu sát mé nga

Thấy em còn chút mẹ già

Muốn vô hoạn dưỡng biết là được không ?

Có thể nói, hai câu đầu không có liên quan gì đến hai câu nêu chủ ý chính sau. Hai câu đầu chỉ có một tác dụng là làm hai câu thất trong đoạn thơ song thất lục bát. Người con trai thấy người con gái còn mẹ già, muốn cùng với người con gái phụng dưỡng hôm sớm không biết người con gái có đồng ý không. Đây là một cách tỏ tình hết sức khéo léo nhưng trước đó lại mượn hình ảnh, chiếc tàu Nam Vang chạy và xuồng câu tôm đậu để làm nền và đưa đẩy cho lời tỏ tình của mình. Dạng đưa đẩy như thế này còn xuất hiện rất nhiều. Chẳng hạn, một câu mượn hình ảnh ngọn đèn hai nơi khác nhau xanh đỏ, tỏ lu  để đưa đẩy :

Đèn Sài Gòn ngọn xanh ngọn đỏ

Đèn Mỹ Tho ngọn tỏ ngọn lu

Em bảo anh về học lấy chữ nhu

Chín trăng em cũng đợi, mười thu em cũng chờ

         

Hay một câu khác :

Lầu nào cao cho bằng lầu ông Chánh

Bánh nào ngọt cho bằng bánh bò bông

Anh thương em từ thuở lọt lòng

Bây giờ em lớn em có chồng em bỏ anh

Rõ ràng với hai câu đầu dùng hai hình ảnh lầu ông Chánh cao và bánh bò bông ngọt chỉ nhằm mục đích đưa đẩy cho có vần có điệu tạo thêm hình ảnh cho câu nói của người bình dân.

Những hình ảnh mà người bình dân dùng trong câu ca dao đưa đẩy thường là những hình ảnh rất gần gũi với mình, nhưng cũng có khi đó là những hình ảnh thuộc điển tích trước kia. Chẳng hạn câu :

Tiết Nhơn Quý nằm trong trại gỗ

Làm bao nhiêu công cán cũng đổ cho bọn Trương Huờn

Anh với em như sợi dây đờn

Khi dùng khi thẳng giận hờn làm chi ?

Tiết Nhơn Quý là một tướng tài của đời Đường, sau có con là Tiết Đinh San, chinh phạt Đông, Tây giữ yên và mở mang bờ cõi. Lúc đầu, khi mới gia nhập quân ngũ, Tiết Nhơn Quý làm hỏa đầu quân, tuy nhiên cũng đã lập được nhiều công cán nhưng bị Trương Sỹ Quý hiệu là Trương Hoàng cướp hết. Dùng điển tích này, người bình dân không gắn gì với nội dung ở hai câu dưới cả mà chỉ đưa đẩy gợi ý gieo vần mà thôi.

Một cách đưa đẩy khác cũng rất hay :

Ngó lên trời thấy mây quần vũ

Ngó xuống âm phủ thấy đủ mặt bá quan

Ngó về Nam Vang thấy cây nằm nước

Ngó lại chợ Thường Phước thấy sóng bủa lao xao

Anh thương em ruột thắt gan bào

Không biết em có thương anh lại chút nào hay không.

Ở đây, phần đưa đẩy có đến bốn câu thơ bắt đầu bằng động từ “ngó”. Từ ngó là từ địa phương Nam Bộ có nghĩa là nhìn. Người con trai ngó bốn hướng với bốn điểm nhìn khác nhau, nhưng cái nhìn cuối cùng về chợ Thường Phước mới có xuất hiện “ sóng bủa lao xao” để liên tưởng đến tình yêu “ruột thắt gan bào” ở câu tiếp theo.

Đôi khi phần đưa đẩy còn dùng cả hình ảnh con vật để nói :

Con rắn không chân đi năm rừng bảy rú

Con gà không vú nuôi được chín mười con

Tiếc công anh lội suối trèo non

Đến đây tìm bạn sao bạn còn tìm ai ?

Người con trai trong câu này đã mượn hình ảnh “con rắn không chân” và “con gà không vú” để làm hình ảnh đưa đẩy. Hai con vật này làm những việc gần như ngoài khả năng của chúng như : không chân mà đi, không có vú mà nuôi con, nhưng chúng vẫn làm được. Riêng anh, anh đã bỏ công cán ra khá nhiều để đến với bạn nhưng sao bạn vẫn chưa đồng ý, tức là người con trai đã không làm được điều mình muốn, đối lập với hình ảnh của hai con vật trên.

Đặc điểm chung của tất cả các câu đưa đẩy này là dùng hình thức biến thể của thể thơ song thất lục bát. Hai câu bảy chữ được người bình dân nói trại ra từ tám chữ trở lên kể cả câu lục bát cũng vậy, rất ít câu còn giữ nguyên thể mà phần lớn đã bị biến thể hơn số chữ quy định.

Một vấn đề khác là hầu hết những câu đưa đẩy đều không liên quan đến các câu nêu ý chính. Nói đưa đẩy chủ yếu là để gieo vần, nhưng nghĩ kỹ lại hình như có một mục đích nào đó. Có thể người bình dân còn e ngại chăng ? thôi thì mào đầu, dạo đầu một chút để dò ý của người xem sao. Nếu không phản ứng thì tới luôn, còn lỡ như có phản ứng thì cũng có đường mà chạy. Những chàng trai này rất giống với hình ành chàng trai trong bài “ Tát nước đầu đình”, cũng nêu duyên cớ, hoàn cảnh gia đình đơn chiếc, cũng dọ ý bằng những sính lễ cưới, nếu đồng ý thì anh tới, còn không thì coi như đó là một sự trả công.

Tuy nhiên có thể nói hiện tượng đưa đẩy này đã góp thêm một yếu tố nghệ thuật trong ca dao Nam Bộ. Chính sự đưa đẩy này đã  tạo cho ca dao Nam Bộ có thêm sự uyển chuyển trong cách nói và nhiều hình ảnh thể hiên, làm cho người đọc càng thích thú hơn.

Chân chất thêm trong cách nói trại từ

Trong giao tiếp hàng ngày của người Nam Bộ đã xuất hiện rất nhiều hiện tượng trại từ.  Chẳng hạn, trại từ r thành d, tr thành t, trại từ trong xưng hô : anh, chị, cô, dượng, cậu, ông, bà thành ảnh, chỉ, cổ, dưởng, cẩu, ổng, bả.v.v.

Hiện tượng trại từ này, còn xuất hiện nhiều trong ca dao Nam Bộ. Trước hết, nó thể hiện sự phong phú về từ ngữ trong giao tiếp của người Nam Bộ. Mặt khác, nó còn bộc lộ tính chân chất, thật thà của con người vùng sông nước. Chúng ta hãy tìm hiểu hiện tượng này qua một số câu ca dao ngọt ngào của Nam Bộ.

Trong một câu có dùng điển tích thể hiện tình cảm của người con trai đối với người yêu của mình cũng có đến ba từ bị nói trại :

Tiết Nhơn Quý nằm trong trại gỗ

Làm bao nhiêu công cán cũng đổ cho bọn Trương Hườn

Anh với em như sợi dây đờn

Khi dùng khi thẳng giận hờn làm chi ?

Ở câu trên, từ Nhân trại thành Nhơn, từ Hoàng  trại thành từ Huờn và từ đàn trại thành từ đờn.  Điều đặc biệt trong cách nói trại này là tất cả âm “an hoặc ang” đều trại thành “ơn”. Từ nhân trong giao tiếp trại thành nhơn còn xuất hiện rất nhiều như : nhơn nghĩa, nhơn ái, nhơn tâm, nhơn tình thế thái…Còn từ đờn trại của đàn cũng xuất hiện khá nhiều, thậm chí trên các nhạc hiệu của chương trình phát thanh, truyền hình như : Đờn ca tài tử . Mặc dù, từ đờn là từ của địa phương Nam Bộ nhưng dùng trong “ đờn ca tài tử” hay hơn “ đàn ca tài tử” vì tính dân dã,  rất phù hợp với tính chất tài tử.

Khi nói về chuyện không làm thì thôi, còn đã làm thì phải làm đến nơi đến chốn, không được bỏ dở nửa chừng khi đó mọi người sẽ chê cười :

Bảy với ba tính ra thời một chục

Con tam với lục tính lại cửu chương

Liệu bề đát đặng thì đươn

Đừng gầy mà bỏ thế thường cười chê.

Trong câu này người Nam Bộ đã nói trại hai từ : đặng, đươn. Đặng là trại của từ được, từ đươn là trại của từ đan. Các từ này hiện nay vẫn còn dùng trong giao tiếp hàng ngày. Ví dụ : Từ đặng trong “Hai đứa nó đặng giường, đặng chiếu nhau lắm !” ý chỉ sự hòa hợp vui vẻ trong đời sống vợ chồng. Hay từ đươn trong đươn rổ, đươn lờ, đươn lợp. Từ đặng cũng xuất hiện trong tục ngữ :“Đặng chim quên ná, đặng cá quên nôm”.

          Một số từ khác cũng trại như : Từ hoa hồng trại thành hoa hường trong câu :

Trồng hường bẻ lá che hường

Nắng che mưa đậy cho hường tốt tươi.

Hay từ nghĩa trại thành ngãi trong câu :

Ngãi nhân mỏng dánh như cánh chuồn chuồn

Khi vui nó đậu khi buồn nó bay.

Cái hay của tất cả các cách nói trại này là vẫn hiểu đúng, hiểu đủ theo nghĩa gốc của từ ban đầu chưa bị trại. Và trại từ đã tạo thêm sự phong phú cho ngôn ngữ Nam Bộ.

                                                                                         VĂN DŨNG

Bài tin liên quan
Chính phủ điện tử
Tin đọc nhiều
Liên kết website
Thống kê truy cập
Hôm nay : 37
Hôm qua : 78
Tháng 10 : 2.355
Năm 2019 : 26.251