HAY VÔ CÙNG TIẾNG VIỆT TA ƠI!

Tiếng Việt là ngôn ngữ đơn lập, đơn vị cơ bản của ngôn ngữ thường là một âm tiết có nghĩa được dùng làm một từ. Nhưng nghĩa này không cố định đối với một số từ nên khi dùng trong nhiều hoàn cảnh khác nhau sẽ cho ra những nghĩa khác nhau. Hoặc một số từ cùng nghĩa nhưng mỗi hoàn cảnh phải dùng một từ thích hợp mới đạt hiệu quả cao trong giao tiếp. Chúng ta cùng tìm hiểu một số từ trong ngôn ngữ Việt để thấy sự độc đáo của nó.

Tiếng Việt là ngôn ngữ đơn lập, đơn vị cơ bản của ngôn ngữ thường là một âm tiết có nghĩa được dùng làm một từ. Nhưng nghĩa này không cố định đối với một số từ nên khi dùng trong nhiều hoàn cảnh khác nhau sẽ cho ra những nghĩa khác nhau. Hoặc một số từ cùng nghĩa nhưng mỗi hoàn cảnh phải dùng một từ thích hợp mới đạt hiệu quả cao trong giao tiếp. Chúng ta cùng tìm hiểu một số từ trong ngôn ngữ Việt để thấy sự độc đáo của nó.

TỪ “CŨNG”

Trong tiếng Việt có hiện tượng trái nghĩa dùng để miêu tả nội dung trái ngược nhau của sự vật, hiện tượng nào đó. Nhưng muốn có được hiện tượng này phải có hai từ với hai nội dung nghĩa đối lập nhau như : Trên – Dưới, Trong – Ngoài, Vào – Ra… Tuy nhiên với từ “ cũng” trong ngôn ngữ Việt thì tự thân no mang hai ý nghĩa trái ngược nhau khi sử dụng trong hai hoàn cảnh khác nhau.

Xét về từ loại thì từ “ cũng” là phụ từ thường đi kèm với động từ hoặc tính từ để biểu thị một số sắc thái ý nghĩa nào đấy như : cũng đẹp, cũng đi, cũng được, cũng cần, cũng ăn…

Nghĩa thứ nhất từ “ cũng” thể hiện là chỉ sự gia tăng số lượng nhưng yếu tố sau lặp lại gần giống như yếu tố trước. Ví dụ người ta nói : Thằng Ất học giỏi, thằng Giáp cũng học giỏi. Như vậy, từ “ cũng” dùng trong trường hợp trên để chỉ sự lặp lại đặc điểm học giỏi của Ất được thực hiện bởi Giáp, do đó số lượng học giỏi sẽ tăng lên hai chứ không phải chỉ riêng Ất.

Trong truyện “ Người mẹ cầm súng” của Nguyễn Thi có đoạn văn nói về cảnh chị Út vắng nhà. Sau khi nghe mấy đứa em bàn nhau việc giống má, con Bé buột miệng một câu : “ Tao cũng giống má heng”. Từ “ cũng”  mà con Bé dùng trong trường hợp này là nói mình như các em, ai cũng giống mà. Tức là tăng số lượng giống má lên một đối tượng nữa.

Nghĩa thứ hai từ “cũng” dùng chỉ sự giảm xuống, trái với nghĩa trên. Chẳng hạn, chúng ta thường nghe những phát ngôn sau :

- Ê, bán gái thằng Ất đẹp héng ?

- Ừ… cũng đẹp !

Từ “ cũng” đi kèm với từ “ đẹp” trong trường hợp này là đồng tình với cái đẹp nhưng lại giảm  mức độ đẹp xuống. Hay nhiều hoàn cảnh khác như một học sinh vừa làm bài thi xong, bác nông dân làm xong lúa … có người hỏi : “Làm bài được hông ?”, “Làm lúa trúng hông ?” thì được trả lời : cũng được, cũng trúng. Cách nói này là cách nói khiêm tốn để giảm mức độ làm bài được và trúng lúa lại. Ngoài ra, còn rất nhiều hoàn cảnh sử dụng từ “cũng” với hai dạng nghĩa như trên.

TỪ “PHAO”

Từ “ phao” trong tiếng Việt là từ rất thông dụng được dùng nhiều ở các làng làm nghề đánh bắt cá hoặc các phương tiện thông tin đại chúng. Nhưng khi tìm hiểu kỹ hoàn cảnh sử dụng của nó và sự kết hợp với một số từ khác sẽ có một từ “ phao” rất thú vị về mặt ý nghĩa.

Xét về nghĩa gốc thì từ “ phao” có nghĩa là một vật nổi dùng để nâng đở các vật khác nổi theo trên mặt nước. Chẳng hạn như phao lưới dùng để nâng lưới nổi trên mặt nước, tiện cho việc đánh bắt cá. Phao cứu sinh dùng để nâng đở con người không bị chết đuối. Phao tiêu dùng trên sông để hướng dẫn người lưu hành bằng đường thủy đi đúng hương tránh nguy hiểm.

Xét theo nghĩa chuyển thì từ “phao” phải kết hợp với một từ khác mới cho ra một nghiã khác.  Chẳng hạn, từ “phao tin”, tức là đem tin tức nói với nhiều người biết. Nhưng xem ra cái tin đem phao ấy không mấy tốt đẹp. Vì chúng ta hay sử dụng : phao tin đồn nhãm, phao tin thất thiệt..chứ không ai sử dụng : phao tin sự thật, phao tin có thật bao giờ.

Xét từ “phao” trong “phao phí” thì có nghĩa là mất đi kinh phí vào những việc không có lợi ích gì cả và có nghĩa tương tự như “ phung phí”. Còn từ “phao” trong “phao câu” thì lại có nghĩa khác chỉ phần thịt ở đuôi gà hay vịt. Nghĩa này đã chuyển hoàn toàn sang là một bộ phận trong cơ thể gia cầm chứ không chỉ vật dụng hay một hành động nữa. Gần đây, trong giới học sinh, sinh viên lại dùng từ “phao”  chỉ tài liệu được thu nhỏ để những kẻ lười học đem theo trong thi cử chờ cơ hội ra tay gian dối trong thi cử.

TỪ TRẮNG

Như đã nói, một số từ tiếng Việt có hai lớp nghĩa : nghĩa gốc và nghĩa phái sinh. Nghĩa gốc chỉ đúng nội dung, bản chất mà từ hàm chứa, còn nghĩa phái sinh do hoàn cảnh sử dụng quy định nghĩa mới. Từ “trắng” trong tiếng Việt là một từ như thế.

Với nghĩa gốc, từ “trắng” chỉ một màu trong nhiều màu sắc của nhân gian thường đi kèm với danh từ để biểu thị màu sắc như : áo trắng, mây trắng, … Cùng với nghĩa này nhưng biểu thị mức độ trắng cao hơn thì có : trắng xóa, trắng tinh, trắng tác, trắng phau phau…

Xét nghĩa phái sinh có từ “trắng dã”, “trắng tay”...và ngay bản thân từ trắng cũng cho nghiã phái sinh. Đối với từ “trắng dã”, chúng ta thường nghe những phát ngôn như sau: 

- Mưa gì mà trắng dã hết trơn !

- Con làm gì mà cơm đổ trắng dã vậy ?

Từ “ trắng dã” trong hai phát ngôn trên không còn chỉ màu trắng nữa mà nó chỉ là nhiều. Mưa rớt hạt rất nhiều và cơm đổ rất nhiều trên mặt đất.

Riêng bản thân từ trắng cyũng có nghĩa là nhiều. Ví dụ có phát ngôn :

- Ba ơi ! Tránh ra, kiến bu trắng hết tơn kìa !

Từ “ hết trơn” ghép với từ “ nhóc” ở Nam bộ cho ra nghĩa là nhiều. Ở đây, nó được kết hợp với từ “trắng” cũng cho nghĩa là nhiều. Với phát ngôn trên chỉ rất nhiều kiến đang vây cắn đói tượng là ba.

Nhà thơ Đỗ Trung Quân trong bài thơ “ Quê hương” cũng có sử dụng từ “ trắng” chỉ ý nghĩa là nhiều :

“ Quê hương là đêm trăng tỏ

Hoa cau rụng trắng ngoài thềm”

Từ “trắng” trong câu thơ trên không những chỉ hoa cau màu trắng mà còn chỉ hoa cau rụng nhiều trên thềm nhà mà nhà thơ đã nhìn thấy và đã sáng tạo thành hình ảnh thơ rất độc đáo, vừa là biểu tượng của quê hương, vừa là nỗi nhớ cho những ai xa quê.

Đối lập với nhiều là không còn gì cả khi xét nghĩa của từ “trắng tay” hoặc chính bản thân từ “ trắng”. Có phát ngôn sau :

- Hai vợ chồng tụi nó ki cóp được chút đỉnh vốn vậy mà trộm lại viếng nhà, bây giờ tụi nó trắng tay !

- Vụ hè thu này lũ đến sớm, bà con mất trắng !

Thế đấy, nghĩa của tiếng Việt rất phong phú và tất cả đều là tuyệt diệu.

Tác giả: LÊ VĂN DŨNG
Bài tin liên quan
Chính phủ điện tử
Tin đọc nhiều
Liên kết website
Thống kê truy cập
Hôm nay : 3
Hôm qua : 206
Tháng 12 : 1.847
Năm 2019 : 38.480