ĐIỂN TÍCH TRONG CA DAO NAM BỘ

Trong tổng thể kho tàng ca dao Việt Nam thì ca dao Nam Bộ có những nét rất riêng, mang đậm tính sông nước của vùng đất mới khai khẩn. Trong đó có hình thức dùng điển tích như một yếu tố nghệ thuật đặc sắc. Theo từ điển Hán Việt cho biết : điển  là kinh sách xưa còn tích là chuyện xưa. Điển tích là chữ dùng chuyện xưa trong kinh sách xưa.

Trong tổng thể kho tàng ca dao Việt Nam thì ca dao Nam Bộ có những nét rất riêng, mang đậm tính sông nước của vùng đất mới khai khẩn. Trong đó có hình thức dùng điển tích như một yếu tố nghệ thuật đặc sắc. Theo từ điển Hán Việt cho biết : điển  là kinh sách xưa còn tích là chuyện xưa. Điển tích là chữ dùng chuyện xưa trong kinh sách xưa.

Trong văn học viết, các bậc thi nhân tiền bôí đã sử dụng nhiều điển tích để cụ thể hoá hơn đối tượng đang miêu tả. Có một điều là hầu hết các câu thơ cũng như ca dao đều dùng lối so sánh trong cách dùng điển tích. Chẳng hạn trong truyện Lục Vân Tiên tác giả Nguyễn Đình Chiểu có dùng điển tích trong hai câu sau:

“ Vân Tiên tả đột hữu xông

Khác nào Triệu Tử thoát vòng Đương Dương”

Thi sĩ họ Nguyễn đã dùng hình ảnh Triệu Tử, một tướng giỏi đời Tam Quốc của Trung Quốc phò Lưu Bị đã phá vòng vây của Tào Tháo ở Đương Dương cứu Á Đẩu con Lưu Bị để so sánh với hình ảnh oai phong lẫm liệt của Lục Vân Tiên lúc đánh bọn cướp cứu Nguyệt Nga. Một sự so sánh rất sống động và đặc sắc. Trong Truyện Kiều của Nguyễn Du cũng đã sử dụng nhiều điển tích. Một trong số đó là:

“ Ngẫm duyên kỳ ngộ xuưa nay

Lứa đôi ai dễ đẹp tày Thôi Trương”

Thôi Trương là hai họ của hai nhân vật Thôi Oanh Oanh và Trương Quân Thuỵ trong tiểu thuyết “Tây sương ký”của Vương Thực Phủ. Hai người yêu nhau tha thiết nhưng vì lễ giáo gia phong nên phải xa nhau vương nhiều đau khổ. Dùng điển tích này Nguyễn Du muốn so sánh với mối tình của Thuý Kiều và Kim Trọng. Cả hai mối tình đều đẹp như nhau tuy có hai hoàn cảnh khác nhau.

Điển tích trong ca dao cũng thế, cũng dùng những chuyện xưa trong kinh sách để làm rõ hơn một đối tượng, nhấn mạnh một tình cảm hoặc ngụ ý một vấn đề gì đó.Thử tìm hiểu câu sau:

“ Anh nghĩ  phận anh học theo thầy Tăng, thầy Lộ

Chứ không ham mộ Vương Khải, Thạch Sùng

Đạo người anh giữ vẹn bần cùng sá bao”

Trong câu này người bình dân nêu lên hai nhóm điển tích đối lập nhau. Thầy Tăng thầy Lộ là nói về Tăng Tử và Lộ Tử , cả hai đều là học trò của Khổng Tư. Tăng Tử học rất giỏi và rất có hiếu với cha mẹ, còn Lộ Tử  rất nổi tiếng về khoa chánh sự. Thuở nhỏ, hai ông rất nghèo mặc đồ rách đứng gần kẻ giàu sang mà không cảm thấy hỗ thẹn. Riêng Vương Khải là một người giàu có ở nước Tấn. Thạch Sùng cũng ở nước Tấn lúc giàu có quên thuở hàn vi đập bể nồi đất mà hắn từng dùng để nấu ăn. Đến khi đấu phú quí với Vương Khải, Thạch Sùng phải tan nhà nát cửa vì không có nồi đất. Dùng điển này, tác giả dân gian muốn ca ngợi chàng trai dù nghèo khổ, khó khăn vẫn giữ mình cho trong sạch không đua đòi, không học thói gian ngoa.

Ca dao Nam Bộ có nhiều mảng đề tài nhưng mảng đề tài về tình yêu nam nữ và tình cảm gia đình là sử dụng điển tích nhiều nhất.

Khi muốn thể hiện sự uổng phí công cán đeo đuổi người con gái đã có chồng của chàng trai và khuyên chàng trai hãy quên bỏ đi mà lo chuyện công danh sự nghiệp thì người bình dân viết :

“ Con cá nọ nó đã có cặp

Anh dẫu câu hoài chẳng gặp được đâu

Khuyên anh về sữa lại lưỡi câu

Bắt chước Lã Vọng điếu công hầu khá hơn”

Những câu đầu thì chẳng có gì là khó hiểu, dùng lối ẩn dụ hình ảnh “con cá có cặp” để chỉ người phụ nữ đã có chồng khuyên bảo người con trai không nên tới lui chọc ghẹo nữa. Câu cuối cùng có xuất hiện điển tích Lã Vọng. Đây là một nhân vật lịch sử trong truyện Đắc Kỷ Trụ Vương của Trung Quốc tên là Khương Tử Nha đã hơn 70 tuổi mà chuyện công hầu chưa xong, hàng ngày ngồi câu không lưỡi tại bến Thạch Bàn trên sông Vị, sau đó theo phò Văn Vương của nhà Châu giúp Văn Vương đánh tan nhà Trụ bình định thiên hạ.

Hay dùng điển tích trong việc thể hiện sự chung thủy :

“Dầu ai gieo tiếng ngọc

Dầu ai đọc lời vàng

Trớ trêu khúc phượng cầu hoàng

Lòng em bền chặt không như nàng  Văn Quân”

Ở đây, khúc phượng cầu hoàng là khúc đàn của Tư Mã Tương Như, còn Văn Quân là Trác Văn Quân, một người đàn bà góa chồng. Theo Nho giáo, người phụ nữ góa phải ở vậy thờ chồng nuôi con mới được xem là danh giá tiết hạnh. Nhưng khi nghe Tương Như dạo lên khúc phượng cầu hoàng thì Văn quân đã bỏ tất cả để đi theo. Trong câu này, tác giả dân gian muốn nhấn mạnh sự thủy chung của người con gái, không gì lung lạc được.

Ngoài ra, điển tích còn được dùng trong lời tỏ tình, trong tình cảm gia đình những hờn giân ghen tuông của vợ chồng hoặc trong cả lời dạy con, cháu... Nói chung, điển tích dùng như một yếu tố nghệ thuật trong ca dao Nam bộ rất nhiều. Dùng điển tích để cho câu ca dao thêm sinh động, hấp dẫn, cụ thể hóa hay nhấn mạnh thêm hình ảnh hoặc tình cảm được biểu đạt. Từ đó, tạo cho người đọc “ôn cố tri tân” có được sự thích thú khi hiểu được các điển tích mà liên tưởng đến nội dung câu ca dao. Quả là một sự tuyệt diệu!

Tác giả: LÊ DŨNG
Bài tin liên quan
Chính phủ điện tử
Tin đọc nhiều
Liên kết website
Thống kê truy cập
Hôm nay : 3
Hôm qua : 206
Tháng 12 : 1.847
Năm 2019 : 38.480